Obowiązek alimentacyjny nie jest zobowiązaniem dożywotnim ani niezmiennym. Choć wielu rodziców i byłych małżonków zakłada, że raz ustalone alimenty obowiązują bezterminowo, prawo rodzinne przewiduje kilka sytuacji, w których obowiązek płacenia alimentów może zostać obniżony albo całkowicie ustać. Wielu Klientów pyta wprost, jak przestać płacić alimenty – choć z prawnego punktu widzenia precyzyjniej jest mówić o uchyleniu obowiązku alimentacyjnego lub ustaleniu jego wygaśnięcia, a nie o jednostronnym zaprzestaniu płatności. W tym artykule wyjaśniamy, kiedy dochodzi do wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego – zarówno wobec dziecka, jak i byłego małżonka – oraz jak wygląda droga sądowa prowadząca do uchylenia alimentów. Poniższe informacje mają charakter ogólny; w konkretnej sprawie zawsze warto skorzystać z indywidualnej porady prawnej.
Czym jest wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego
Wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego oznacza, że osoba zobowiązana przestaje być prawnie związana obowiązkiem dostarczania środków utrzymania osobie uprawnionej. Może do tego dojść na dwa sposoby: z mocy prawa – automatycznie, wskutek zaistnienia określonego zdarzenia (np. zawarcia przez uprawnionego nowego małżeństwa) – albo na podstawie orzeczenia sądu, wydanego w wyniku złożenia pozwu o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego lub o jego uchylenie.
To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie praktyczne. Sama zmiana okoliczności – np. usamodzielnienie się dziecka czy poprawa sytuacji majątkowej byłego współmałżonka – zazwyczaj nie wystarcza. Dopóki obowiązek alimentacyjny nie zostanie formalnie uchylony przez sąd (lub nie wygaśnie automatycznie na podstawie wyraźnego przepisu), świadczenie alimentacyjne nadal obowiązuje, a jego niepłacenie może skutkować wszczęciem postępowania egzekucyjnego.
Wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego rodziców wobec dziecka
Wbrew powszechnemu przekonaniu, polskie prawo nie wiąże wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka z konkretnym wiekiem. Obowiązek rodziców względem dziecka trwa dopóty, dopóki dziecko nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie – niezależnie od tego, czy dziecko osiągnęło pełnoletność, czy nie. Nawet dorosłe dziecko, które po osiągnięciu pełnoletności kontynuuje naukę w sposób rzetelny i osiąga realne postępy, co do zasady nadal ma prawo do alimentów – dziecko uczy się, zdobywa kwalifikacje zawodowe, a rodzice pozostają zobowiązani do łożenia na jego utrzymanie w odpowiednim zakresie, dostosowanym do ich możliwości zarobkowych.
Sam fakt osiągnięcia przez dziecko pełnoletności nie powoduje więc automatycznego wygaśnięcia obowiązku – niezbędne jest wykazanie, że dziecko jest już w stanie samodzielnie się utrzymać, np. ukończyło edukację i podjęło pracę zarobkową pozwalającą na pokrycie kosztów utrzymania. Dopiero wówczas można mówić, że obowiązek wygasł w rozumieniu przepisów prawa rodzinnego.
Uchylenie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka pełnoletniego
Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje jednak szczególną podstawę uchylenia obowiązku alimentacyjnego rodziców względem dziecka, które jest już pełnoletnie – jest to jeden z niewielu wyjątków od zasady, że zakres obowiązku rodziców względem dziecka nie jest ograniczony konkretnym wiekiem. Rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem, lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się – np. rezygnuje z nauki bez uzasadnionej przyczyny, nie podejmuje zatrudnienia mimo obiektywnej możliwości, lub w sposób rażący marnotrawi otrzymywane środki.
Zmiana stosunków jako podstawa uchylenia lub obniżenia alimentów
Niezależnie od powyższego, podstawowym narzędziem prawnym pozwalającym zakwestionować dotychczasowy obowiązek alimentacyjny jest powództwo o zmianę orzeczenia, oparte na zasadzie zmiany stosunków – niezależnie od tego, czy obowiązek powstał na mocy wyroku, czy w wyniku umowy zawartej między stronami. Zgodnie z tą zasadą, w razie istotnej zmiany okoliczności – zarówno po stronie osoby uprawnionej, jak i zobowiązanej – każda ze stron może żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego, w tym ustalenia wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego, jego obniżenia, a w niektórych przypadkach – podwyższenia. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał w swoim orzecznictwie, że ocena zasadności takiego żądania musi uwzględniać całokształt okoliczności sprawy, a nie tylko pojedyncze zdarzenie.
Przez zmianę stosunków rozumie się w szczególności:
- istotne zmniejszenie się możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego (np. utrata pracy, poważna choroba, powstanie nowych obowiązków alimentacyjnych wobec innych osób),
- istotne zwiększenie się usprawiedliwionych potrzeb rodziny lub uprawnionego,
- uzyskanie przez osobę uprawnioną zdolności do samodzielnego zaspokajania swoich potrzeb,
- inne zdarzenia mające trwały wpływ na sytuację stron, np. istotne pogorszenie stanu zdrowia zobowiązanego lub jego sytuację materialną.
Sąd bada każdą sprawę indywidualnie, porównując sytuację istniejącą w chwili poprzedniego ustalenia alimentów z sytuacją aktualną – zmiana musi być realna, względnie trwała i mieć rzeczywisty wpływ na zakres lub istnienie obowiązku. Jeżeli powyższe okoliczności zostaną wykazane, sąd może orzec uchylenie alimentów w całości lub w części; jeśli natomiast materiał dowodowy na to nie pozwala, konsekwencją będzie oddalenie powództwa.
Wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego między byłymi małżonkami
Osobną, często mniej znaną kategorię stanowi obowiązek alimentacyjny orzekany po rozwodzie na rzecz byłego małżonka (w praktyce równie często chodzi o żądanie alimentów od byłej żony, jak i od byłego męża). Jego zakres i czas trwania zależą przede wszystkim od tego, czy w wyroku rozwodowym orzeczono o winie za rozkład pożycia, a jeśli tak – które z małżonków zostało uznane za winne. Jeżeli żadne z małżonków nie zostało uznane za wyłącznie winnego rozwodu, zastosowanie znajdzie łagodniejszy reżim odpowiedzialności, opisany poniżej.
Alimenty na rzecz małżonka niewinnego lub współwinnego (art. 60 § 1 k.r.o.)
Małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego środków utrzymania w zakresie odpowiadającym jego usprawiedliwionym potrzebom oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Małżonek uprawniony musi więc wykazać stan niedostatku – nie wystarczy samo subiektywne przekonanie o pogorszeniu warunków życia po rozwodzie. Ten rodzaj obowiązku wygasa co do zasady po upływie 5 lat od orzeczenia rozwodu.
Alimenty na rzecz małżonka niewinnego od małżonka wyłącznie winnego (art. 60 § 2 k.r.o.)
Jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd – na żądanie małżonka niewinnego – może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, nawet jeśli ten nie znajduje się w niedostatku. Co istotne, obowiązek ten – w przeciwieństwie do sytuacji z art. 60 § 1 k.r.o. – nie jest ograniczony pięcioletnim terminem i może w praktyce trwać znacznie dłużej, nawet dożywotnio.
Kiedy obowiązek alimentacyjny wygasa automatycznie
Obowiązek alimentacyjny wygasa automatycznie – z mocy prawa, bez potrzeby wnoszenia pozwu – w razie zawarcia przez uprawnionego małżonka nowego małżeństwa; nie trzeba w tym celu złożyć wniosek do sądu. Dodatkowo, w sytuacji opisanej w art. 60 § 1 k.r.o. (małżonek nie uznany za wyłącznie winnego), obowiązek płacenia alimentów wygasa również z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu, chyba że ze względu na wyjątkowe okoliczności sąd, na żądanie uprawnionego, przedłuży ten termin – i to bez ustawowego ograniczenia czasowego. Do wyjątkowych okoliczności uzasadniających takie przedłużenie orzecznictwo zalicza np. niemożność uzyskania świadczeń emerytalno-rentowych wskutek rezygnacji z pracy zarobkowej na rzecz wychowywania wspólnych małoletnich dzieci i prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego w trakcie trwania małżeństwa – zwłaszcza gdy wspólne gospodarstwo domowe było prowadzone przez wiele lat, a uprawniony małżonek w tym czasie nie budował własnej niezależności zawodowej. Warto dodać, że przy ocenie usprawiedliwionych potrzeb małżonka uprawnionego, który pozostaje w nieformalnym związku, sąd bierze pod uwagę także możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego oraz partnera uprawnionego – zgodnie z zasadami współżycia społecznego nie powinno bowiem dochodzić do sytuacji, w której małżonek niewinny jest nieuzasadnienie uprzywilejowany kosztem drugiej strony.
Warto podkreślić, że ten pięcioletni termin – oraz możliwość jego przedłużenia – nie dotyczy obowiązku z art. 60 § 2 k.r.o., a więc obowiązku małżonka wyłącznie winnego rozkładu pożycia wobec małżonka niewinnego.
Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego
Konstytucyjność zróżnicowania czasu trwania obowiązku alimentacyjnego w zależności od winy za rozkład pożycia była przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z 25 października 2012 r. (sygn. akt SK 27/12) Trybunał Konstytucyjny potwierdził zgodność art. 60 § 2 k.r.o. z Konstytucją, wskazując, że długoterminowy, a nawet dożywotni charakter obowiązku alimentacyjnego ciążącego na małżonku wyłącznie winnym rozkładu pożycia wynika z tego, że zawierając związek małżeński, małżonkowie dobrowolnie przyjmują na siebie obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny, a rozwód z winy jednej ze stron przedwcześnie i jednostronnie przerywa relację, w ramach której współmałżonkowie mieli prawo oczekiwać od siebie wzajemnego wsparcia.
Jak przebiega postępowanie o uchylenie obowiązku alimentacyjnego
Domagając się ustalenia wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego lub jego obniżenia, konieczne jest złożenie pozwu do sądu – nie wystarczy samo zaprzestanie płacenia alimentów, nawet jeśli okoliczności uzasadniające obowiązek faktycznie ustały. W praktyce oznacza to konieczność:
- Złożenia pozwu (pozew sądowy trzeba złożyć na piśmie) przeciwko osobie uprawnionej (dziecku, byłemu małżonkowi) do sądu właściwego według miejsca zamieszkania pozwanego – w sprawach o świadczenia alimentacyjne można również pozwać przed sąd miejsca zamieszkania osoby uprawnionej.
- Wskazania wartości przedmiotu sporu – w sprawach o uchylenie obowiązku alimentacyjnego jest to z reguły dwunastokrotność świadczenia miesięcznego, co ma znaczenie dla ustalenia właściwości sądu oraz kosztów sądowych.
- Wykazania okoliczności uzasadniających zmianę stosunków – dowodami mogą być m.in. dokumentacja dotycząca stanu zdrowia, dochodów, sytuacji zawodowej stron czy dowody na usamodzielnienie się dziecka.
W sprawach dotyczących roszczeń alimentacyjnych na rzecz małoletniego dziecka powód (dziecko, reprezentowane przez rodzica) jest zwolniony z kosztów sądowych – inaczej niż w sprawach cywilnych ogólnie, gdzie standardowo obowiązuje opłata sądowa uzależniona od wartości przedmiotu sporu. Osoba wnosząca pozew o uchylenie obowiązku alimentacyjnego (np. rodzic płacący alimenty) tego zwolnienia już nie ma i musi liczyć się z koniecznością uiszczenia opłaty, a w niektórych sytuacjach – także z dodatkowymi wydatkami w kosztach sądowych związanymi np. z opinią biegłego.
Sąd, po rozpoznaniu sprawy, może uwzględnić powództwo w całości, orzec obniżenie alimentów do odpowiedniej kwoty pokrywającej rzeczywiste koszty utrzymania osoby uprawnionej, albo oddalić powództwo, jeśli uzna, że zgromadzony materiał dowodowy nie potwierdza zmiany stosunków w stopniu uzasadniającym zmianę dotychczasowego obowiązku.
Podsumowanie
Wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego – zarówno wobec dziecka, jak i byłego małżonka – nie następuje samoczynnie w większości przypadków i wymaga podjęcia odpowiednich kroków prawnych. W przypadku dzieci kluczowe znaczenie ma osiągnięcie zdolności do samodzielnego utrzymania się, a wobec dzieci pełnoletnich – także brak starań o taką zdolność lub nadmierny uszczerbek po stronie rodziców. W relacjach między byłymi małżonkami decydujące są przesłanki z art. 60 k.r.o., w tym kwestia winy za rozkład pożycia, upływ pięcioletniego terminu oraz zawarcie nowego małżeństwa przez uprawnionego. W każdym z tych przypadków warto przeanalizować sprawę indywidualnie – dobrze przygotowany pozew, oparty na rzetelnie udokumentowanej zmianie stosunków, znacząco zwiększa szansę na korzystne rozstrzygnięcie.
